در مفرد ، استعمال لفظ ، در اكثر از معنا جايز نيست ، اما در تثنيه و جمع ، جايز است ؛ يعنى همان‌طورى كه از عينان و اعين مىتوانيم دو فرد از يك ماهيت يا سه فرد از يك ماهيت را اراده كنيم ، همچنين مىتوانيم دو فرد از دو ماهيت يا سه فرد از سه ماهيت را اراده كنيم . دليل : از مفردات متعددى كه با « و » عاطفه به يكديگر عطف شده‌اند ، بلااشكال ، ارادهء معانى متعدد صحيح است به اينكه از هر مفرد ، يك معنايى اراده شود ؛ تثنيه و جمع هم به منزلهء مفردات متعاطفه است ؛ يعنى عينان به منزلهء عين و عين است ؛ اعين به منزلهء عين و عين و عين است . حال همان‌طورى كه از مفردات متعاطفه مىتوانيم معانى مختلف را اراده كنيم ، از تثنيه و جمع نيز من دون فرق . حق آن است كه در تثنيه و جمع هم ، مانند مفرد ، استعمال لفظ در اكثر از معناى واحد جايز نيست . تثنيه و جمع ، همانند ساير مشتقات ، داراى دو وضع هستند : 1 . وضع ماده كه مادهء تثنيه و جمع ، همان لفظ مفرد است و با افزودن الف و نون ، به شكل تثنيه و با افزودن واو و نون ، به شكل جمع درآمده است . وضع هيئت كه پس از افزودن علامت تثنيه و جمع ، اين هيئت و وزن خاص هم دلالت بر معنايى دارد ؛ اما ماده وضع شده براى دلالت بر اصل ماهيت و طبيعت ؛ اما هيئت وضع شده براى دلالت بر تعدد ؛ يعنى دو فرد يا سه فرد و بالاتر ، كه اين را از هيئت مىفهميم نه از ماده . ازاين‌رو مىگوييم : تثنيه و جمع ، اگرچه مفيد تعدد هستند و براى افادهء تعدد وضع شده‌اند ( مثلا تثنيه دلالت بر دو چيز دارد و جمع دلالت بر سه چيز و بالاتر ) ، لكن اين افادهء تعدد ، از ناحيهء وضع هيئت است ، نه وضع ماده . ماده - كه همان لفظ مفرد است - دلالت بر دو يا سه ندارد ، بلكه دلالت بر اصل ماهيت دارد ؛ هيئت تثنيه و جمعى كه پيدا كرد ، تعدد را مىفهماند . حال كه افادهء تعدد توسط هيئت شد ، مىگوييم وضع هيئت تابع وضع ماده است . اگر از ماده ( يعنى لفظ مفرد ) اراده شود ، خصوص عين باصره مثلا ، از هيئت تثنيه و جمع هم دو فرد از باصره يا سه فرد از آن اراده مىشود . و اگر از ماده اراده شود ، خصوص عين نابعه ، از هيئت تثنيه و جمع